About this Recording
9.70239 - SAWA, M.: Violin Music (Complete) (Sosnowska, Gabryś, Kruzel-Sosnowska)
English  Polish 

Marian Sawa (1937–2005)

 

Marian Sawa był polskim kompozytorem, organistą, improwizatorem i pedagogiem. W latach 1958-1968 Sawa studiował organy u prof. Feliksa Rączkowskiego i kompozycję u prof. Kazimierza Sikorskiego w warszawskiej Wyższej Szkole Muzycznej im. F. Chopina. Równocześnie (między 1956 a 1966) piastował funkcję organisty w Kościele Garnizonowym w Warszawie. Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych objął stanowisko wiceprzewodniczącego Koła Młodych Związku Kompozytorów Polskich. W kolejnych latach pełnił funkcję dyrektora artystycznego Oddziału Mazowieckiego PZCHiO. Z kolei w latach 90. był członkiem ZAiKS i Stowarzyszenia Musica Sacra. W roku 1966 Sawa rozpoczął pracę pedagogiczną. Uczył i wykładał improwizację organową, harmonię, kontrapunkt oraz akompaniament liturgiczny w wielu szkołach muzycznych i na prestiżowych uczelniach warszawskich. W ciągu swego życia Marian Sawa otrzymał za swoją bogatą twórczość szereg nagród kompozytorskich i odznaczeń państwowych. Był również nagradzany przez Komitet do spraw Radia i Telewizji za piosenki dla dzieci.

Niniejsze premierowe nagranie wszystkich dzieł skrzypcowych Mariana Sawy ma na celu przedstawienie niedawno odkrytych utworów niezwykle kreatywnego warszawskiego kompozytora. Na tle całokształtu jego twórczości ‒ tak różnorodnej i operującej wielorakimi aparatami wykonawczymi, w której na pierwszy plan wysuwają się utwory na organy oraz kompozycje chóralne ‒ dzieła skrzypcowe nie zajmują poczesnego miejsca. Niektóre z nich odkryto dopiero w roku 2012, po sporządzeniu katalogu dzieł tego kompozytora. Sawa, uważany obecnie za jednego z najciekawszych twórców polskich XX wieku, za życia nie zabiegał, aby jego utwory były wydawane drukiem. Pomimo rosnącego zainteresowania twórczością Mariana Sawy, wiele jego kompozycji nadal pozostaje w rękopisach. Dzieła skrzypcowe Sawy powstawały w dwóch odległych okresach jego życia. Utwory z lat sześćdziesiątych prezentują podejście typowo eksperymentatorskie, awangardowe, z bogatą paletą klasterów i glissand, zaś te z ostatniego okresu życia charakteryzują się prostszą, mniej skomplikowaną harmonią lub brzmieniem modalnym. Sawa stosuje wiele ciekawych zabiegów kompozytorskich, takich jak skordatura, aleatoryzm. Często wplata też efekty sonorystyczne. Jego muzyka skrzypcowa jest błyskotliwa i odznacza się dużym poczuciem humoru.

Bogurodzica, na skrzypce z towarzyszeniem organów, skomponowana była w roku 2003. Jej prawykonanie odbyło się w gmachu Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie w interpretacji Wojciecha Kondrata i Ewy Kowalewskiej. Ten zwięzły utwór w całości oparty jest na temacie polskiego średniowiecznego hymnu pod tą samą nazwą. W dźwiękach Bogurodzicy Sawy słychać marsz wielkiej armii, a oczami wyobraźni można zobaczyć skrzydła husarzy, ich chorągwie i zbroje. Utwór składający się z introdukcji i snutych wokół tematu imitacji zamyka majestatycznie brzmiący sygnał bojowy.

Modlitwa, na skrzypce z towarzyszeniem organów, to także kompozycja z roku 2003, a jej prawykonania dokonali również Wojciech Kondrat i Ewa Kowalewska. Piękno Modlitwy tkwi w wyjątkowej prostocie. Narracyjnej roli skrzypiec, prowadzących jednogłosową melodię, towarzyszy charakterystyczny akompaniament organów. Oparty jest on na tzw. „chodzonym” basie, złożonym z kilku dźwięków. To ostinatowe potraktowanie partii instrumentu towarzyszącego wprowadza nastrój wyjątkowej medytacji. Druga „zwrotka” za pomocą flażoletów potęguje jeszcze bardziej tajemniczy i wyjątkowy nastrój utworu. W jednostajnym rytmie nadawanym przez miarowy akompaniament organów kołysze się praktycznie cały utwór.

Sonata, na skrzypce i fortepian, to najdłuższy i najbardziej spektakularny utwór w zbiorze dzieł skrzypcowych Sawy. Sonatę komponował on w czasach studiów, w roku 1967, pozostawiając dzieło w niedokończonym, liczącym dwanaście stron, rękopisie. Sonata to utwór stricte eksperymentatorski, w charakterze zmienny, multistylityczny. Sawa stosuje w partii skrzypiec skordaturę, decydując o tym, że struny zostają przestrojone (fis-d-a-f). Czyni to jako jeden z nielicznych kompozytorów swoich czasów, stosując skordaturę w utworze wirtuozowskim na taką skalę, co stanowi szczególne wyzwanie w trwającej dwie minuty solowej kadencji skrzypiec. Przy jej końcu materiał nutowy pozostawiony przez Sawę powoli się urywa, ze wskazaniem na powrót tematu początkowego. Sonata została zakończona poprzez zastosowanie repryzy i zamknięcie utworu aleatoryczną, improwizowaną codą. Obie partie instrumentalne cechują liczne glissanda oraz—w partii fortepianu—wszelakiego rodzaju klastery. Trzy dialogi, na skrzypce i organy, z roku 2002 to znakomity przykład partnerskiego potraktowania obu instrumentów. W utworze tym Marian Sawa postawił na rozmowę między dwoma instrumentami. Dzieło charakteryzuje praca motywiczna, urozmaicona nieregularna rytmika i elementy tańca ludowego. Trzy dialogi są jedyną kompozycją na skrzypce z organami, gdzie partię organów potraktował Sawa równorzędnie. To zwarta forma cykliczna, a jej kontrastowość sprawia, iż utwór należy do najciekawszych dzieł ze spuścizny Sawy pisanych na skrzypce i organy. Prawykonanie utworu przez Jolantę Sosnowską i Mariettę Kruzel-Sosnowską nastąpiło 14 lipca 2002 roku w Katedrze św. Jakuba w Olsztynie. Na premierze obecny był sam kompozytor.

Hommage à Karol Szymanowski, na skrzypce z fortepianem, z roku 1964 jest najwcześniejszym utworem skomponowanym przez Sawę na tę obsadę wykonawczą. Kompozytor odwołuje się w nim do twórczości podziwianego przez siebie Karola Szymanowskiego. Myślenie tematyczne i nieustanne przetwarzanie motywu początkowego wskazuje na logikę twórczą początkującego wówczas Sawy. W utworze stosuje on na szeroką skalę polifonię, imitację i kontrapunkt. Hommage, odnaleziony w rękopisach kompozytora dopiero po jego śmierci, na swoje prawykonanie czekał ponad czterdzieści lat. Dokonały tego Jolanta Sosnowska i Maria Gabryś, na dzień przed dziesiątą rocznicą śmierci kompozytora - 26 kwietnia 2015 roku w Warszawie. Cadenza, na skrzypce solo, to prawdopodobnie ostatni utwór Sawy na ten instrument. Znaleziony w zapiskach kompozytora nie został przez niego ani ukończony, ani zatytułowany. Po dokonaniu pewnych uzupełnień i nadaniu nazwy Cadenza, utwór został prawykonany przez Jolantę Sosnowską dnia 9 czerwca 2013 roku w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie.

Canzonettę i Duol vel Duet, oba na skrzypce z towarzyszeniem organów, napisał Sawa w roku 2003. Stylistyka Canzonetty ukierunkowana jest raczej w stronę ludowości, bardziej przypomina ona starodawną pieśń na lirę korbową i śpiew. W Duecie vel Duolu Sawa ukazuje się z kolei jako twórca z niemałym poczuciem humoru. Nastrojowe i emanujące spokojem części skrajne kontrastują ze środkiem opartym na „bałkańskich” rytmach. Prawykonanie Duolu vel Duetu miało miejsce 1 maja 2008 roku w ramach The 2nd Annual Polish Festival w Houston, w stanie Texas (USA). Zagrały Jolanta Sosnowska i Marietta Kruzel-Sosnowska. Z kolei pierwsze wykonanie Canzonetty odbyło się 17 lipca tego samego roku podczas Vendyssel Festival w Raabjerg w Danii. Utwór zabrzmiał wówczas w interpretacji Jolanty Sosnowskiej i Rikke Møller-Kursch.

Lajkonik, na skrzypce solo, napisany w roku 2003, to kompozycja na wskroś ilustracyjna skupiona wokół Lajkonika, niewielkiego konika na dwóch nogach, który swawolnie hasa po krakowskim rynku, obuty w wysokie czerwone trzewiki. Pisząc na potrzeby III Sympozjum Kompozytorskiego Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina (obecnie uniwersytetu), Marian Sawa pokusił się o utwór niekonwencjonalny i programowy, pełny humoru i wirtuozerii. Prawykonania dokonała Jolanta Sosnowska 16 maja 2003 roku w Sali koncertowej Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Burleska napisana w roku 1967 również stanowi jeden z pierwszych utworów Mariana Sawy na skrzypce z fortepianem. To błyskotliwa, króciutka kompozycja o zwięzłej, logicznej formie, napisana z ogromnym humorem i przekorą. Rozpoczyna się ona kilkunastotaktowym, efektownym wstępem fortepianu: lawinowym glissano i chromatycznymi opadającymi pochodami. Ten nieco patetycznie brzmiący wstęp, niczym nie zapowiada kpiarskiego charakteru miniatury, zbudowanej na czterech zróżnicowanych, rozwijanych i imitowanych motywach. Prawykonania Burleski dokonały Jolanta Sosnowska i Maria Gabryś 26 kwietnia 2015 roku w Warszawie.

Trzy miniatury Dziecięce, na skrzypce z fortepianem, to króciutkie utwory szkolne, napisane 2 maja 1986 roku dla małej Joli Sosnowskiej. Trafiająca w gusta dzieci tonalna harmonia miniatur doskonale oddaje ducha tańców ludowych: krakowiaka i oberka, a nawet dworskiej renesansowej pavany. Zapisane, wraz z dedykacją, na kartkach dziecięcego szkolnego zeszytu nutowego dziełka, posłużyły za pierwszą literaturę skrzypcową dla Jolanty Sosnowskiej, które to kompozycje wykonała przy akompaniamencie mamy, podczas pierwszych egzaminów ze skrzypiec w Państwowej Podstawowej Szkole Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Warszawie.

Pierwszymi kompozycjami na skrzypce z towarzyszeniem organów Mariana Sawy były Largo i Con fuoco. Powstały one 6 i 7 czerwca 1995 roku z myślą o wykonaniu ich podczas Letnich Koncertów Organowych we Władysławowie i w Jastrzębiej Górze. Festiwalowego prawykonania we władysławowskim kościele pw. Wniebowzięcia NMP 3 sierpnia tego samego roku dokonał sam Marian Sawa, a wraz z nim nastoletnia wówczas Jolanta Sosnowska, której zostały zadedykowane kompozycje. Pierwszy utwór, Largo, to udana, ekspresyjna miniatura wielce eksponująca głos skrzypcowy, który narrację wiedzie na tle drugoplanowego, jednostajnego akompaniamentu organów. To jeden z dwóch lirycznych utworów Mariana Sawy z ewidentnie dominującą rolą skrzypcową o charakterze kantylenowym. Con fuoco z kolei to utwór rozpoczynający się niezwykle ekspresyjnym recytatywem skrzypiec na tle nuty pedałowej w organach, po którym następuje żywiołowa, oparta na motywach tańców ludowych, część środkowa. Całość, w szaleńczym wirze, zamyka krótka coda.

Jolanta Sosnowska


Close the window